Bongarant, ur chapel vrezhon e bro Naoned

-- Histoire de Bretagne --

Reportage de Yann LUKAZ
Porte-parole: Yann LUKAZ

Publié le 18/04/17 17:01 -- mis à jour le 00/00/00 00:00

Ur wech e oa – petra a laran-me ! - ..ur wech eo bepred… ur vrav a chapelig, munut, he tour toet gant maen-glas, dezhi un istor hir, tro-dro dezhi ur geriadenn sioulik ha dereat, hag a-benn ar fin ar maezioù….

War ur gartenn gozh (diell BNF), embannet dindan ren gouarnamant Breizh (1) lec’hienn : (voir le site)

, en amzer Cassini e XVIIIvet kanved, e vez lennet añv ar chapel-mañ : ND de Bongarand ! Lakomp e brezhoneg : Intron-Varia a Vongaran, dre e c’hellfe pep hini soñjal e donder e galon « setu ar chapel a garan » !

Pa teuer eus Naoned ha mont war-zu Gwened, ez eo ret mont en tu all da Sautron, mont gant an hent kozh N165 e-pad un tri kilometrad bennak, betek gwelout, war an tu dehoù, genoù un hentig koltaret hag ur skritell skrivet warni añv ar chapel. Mont gant an hent-se. Gwelet e vo hep dizale tour ar chapel - souezet a-walc’h, emañ-hi ken fin hag un nadoz a wechall - a-us d’ar gwez, e-kreiz ur mor a glazadur…

Mat e vo da forzh piv oc’h antreal pe o kuitaat Breizh chom a-sav amañ evit kaout un tamm diskuizh pe un tamm pedenn, un tamm sioulañs. Ma n’eo ket war-eeun evit kaout dour-fresk pe c’hoazh privezioù (da ziskoachañ ouzh moger an hanternozh) !

Ouzhpenn ar chapel zo ! Posubl eo mont gant un hent-douar hanter-kevrinus (gwelout en tu-all d’ar chapel, b’an tu-dehoù), evit bale gant bugale vihan, pe tudoù-kozhig, pe tud ampechet, e-pad ur prantadig.

Kavet e vo da heul er pennad-mañ titouroù ha n’int ket aes da gaout. Spi am eus e vezint talvoudus d’ar gweladenner.

Istor ar chapel

- 1038 : menneget eo añv BOAYS-GARAND, hini doaroù a zo kont Budig hag e wreg Adaïs perc’henn warne. Fellout a ra d'ar c'hont e vefe roet an douaroù-se da leanezed evit sevel ur manati dindan ren reolenn Sant Benead, tost da Naoned (goude freuz an Normanded).

XI° kantved. Restaoloù (bet diskoachet e 1863) a c’hellfe bezañ roudou ur savadur kentañ, en amzer ar c’hont Budig ?

- 1128 : Konan III, kont e Naoned. Sinet eo bet gantañ un diell a ro an douaroù d’al leanezed (hervez c'hoant kont Budig). Sinet eo bet ivez an diell-mañ gant un dudenn vrudet all : Abélard, eus abati Sant Weltaz a Rewiz (ma vez evidomp ec’h añv tost ouzh hini Héloïse !).

- Fransez II o chaseal e koajoù tro-dro da Vongaran. Kouezhet diouzh e varc’h rak ur pemoc’h-gouez c’hoarvezet a-daol-trumm (reoù all a lâvarfe rak un tarv ?) hag hemañ bet gloazet, e ra ul le : sevel ur chapel gant ma ne varfe ket dre ziwall Gwerc’hez Bongaran.

- 1464 : « Fransez II, Duk Breizh, a laka sevel ur chapel vrav-kenañ, nepell diouzh koad Sautron, en enor d’ar Werc’hez, hag eñ un den devod, evit ma vefe lidet un overenn pa’z’afe-eñ da chaseal dre ar vro enno. Gouestlet eo ar chapel d’ar 6vet a viz Even 1464 ». Setu ar pezh a lâr ul levr digant Vincent Charron, chaloni e Naoned, embannet e 1637. Dre ma oa treñket ar soubenn er mare-mañ etre an Duk hag Eskop an Naoned, e oe benniget ar chapel gant tud skipailh Eskopti Roazhon.

- 1469 : Savet eo bet un ti, gant Jehan de Charrette, Ao. Person e Sautron, evit ar pelerined a teue amañ rak ar « burzhudoù niverus ». Ne vo ket a dailhoù ken evit an ti-se, nag en amzer a-vremañ nag en amzer da-zont, a ziviz an Duk ! Hag hirio an deiz, peseurt kont zo gant an ti-mañ a vez gwelet c’hoazh tost ouzh ar chapel ? Me, ne ouian ket…

- 1469 : Charlez (1446-1472), breur da Roue Loeiz XI (hag enebour d’e vreur), Duk e Berry, Normandi hag all, repuad e Breizh etre 1466 ha 1469, a ra ur pelerinach e Bongaran (hag unan all e 1467 ? en ur vont deus Gwened betek an Naoned). Reiñ a ra ur skoed aour. Ur wech, bewech ? Al levrioùigoù am eus klasket e-barzh, n’int ket sklaer a-walc’h.

- an Dispac’h gall. Bec’h zo bet e Sautron (1795). Serret eo bet ar chapel. Skoachet e voe ar skeudennoù.

- 1860 : reneveziñ ar chapel dindan levezon chaloni Rousteau sevenadur braz dezhañ. Aliet e vez gantañ mirout braventez a-orin ha liv vreizhat war ar chapel.

- 1863 : Leurenn maen-greun. 1868 Gwerenn-livet nevez (dre sikour Louis Hersart de la Villemarqué) a-us d’an aoter. 1870 Gwerenn-livet a ziskouez Santez Anna hag he merc’hig Mari, a-us d’an nor. 1871 Aoter-veur. 1875 Gwerenn-livet a ziskouez Sant Yann-Vadezour ha gwerenn-livet a ziskouez Sant Job. 1883 Rummad a skeudennoù (hiniennoù zo abretoc’h evit an XIXvet kantved).

- 1922 : Petra oa deuet da vezañ skeudenn gentañ « ar Werc’hez he mantell »? Kollet dindan mare ar « Spont » (La Terreur) ? War-lerc'h enklaskoù ha diwar ali tud barrek-tre e voe komprenet e veze ar skeudenn gozhig hini ma veze skrivet warni, dre fazi goude an Dispac’h, añv Santez Emerañs / Emerance. Lakaet e voe añv gwir « Notre-Dame de Bongarant » adarre ouzh ar skeudenn a weller hirio.

- 1952 : Pelerinach gant 300 den yaouank (strollad ar JEC / Jeunesse Etudiante Chrétienne eus Naoned). Un overenn lidet gant Eskop an Naoned er chapel. Kredapl braz evit ar wech gentañ ?

- 1965 : reneveziñ ar chapel (touenn, mogerioù diabarzh, pareañ bolzenn-koad,…)

Hirio an deiz : Kentadoù, miliadoù a dud o welladenniñ ar chapel bep ploazh. War am eus klevet : un overenn bep yaou (9 eur vintin), hag ar Pardon d’ar 15vet a viz Eost.

Roll ar skeudennoù e-barzh

Nemet skeudenn « Notre-Dame de Bongarant » - an hini gozhañ ha vravañ, ha marteze an hini fromusañ -, ar reoù all a zo bet kizellet e-kerz an XIXvet kanvet. Imachoù piv emaint ? Setu respontoù :

- Ar Werc’hez Vari (skeudenn lakaet e 1871), Sant Loeiz (roue bro-C’hall, 1214-1270), Santez Franseza eus Amboaz/Amboise (Dugez Breizh, 1427-1485).

- Sant Job, Sant Pêr (tudennoù eus an Aviel)

- Sant Yann Vadezour (tudenn eus an Aviel), Sant Leon (pab, 440-461)

- Sant Isidor (labourer-douar, † 1130), Sant Aogustin (eskop ha doktor an Iliz, 354-430), Santez Jermen/Germaine Cousin (bugulez e bro Toulouse, †1601), Sant Fransez eus Sales (eskop ha doktor an Iliz, 1567-1622), Santez Marc’harid-Mari (leanez, 1647-1690), Sant Tomaz eus Aquin (doktor an Iliz, 1225-1274), Santez Rosa a Lima (Santez gentañ e vroioù amerikan, 1586-1617).

- Santez Eustell (gwerc’hez), Sant Prosper eus Akitania (beleg, 4vet kantved), Santez Franseza romania (intañvez, 1384-1440), Sant Julian (eskop kentañ eus kêr Ar Mañs, trede kantved), Santez Filomena/Philomène, Sant Benead Labr (klasker-bara, 1748-1783), Santez Viktoria/Victoire (a-dalv Trec’h, gwerc’hez ha merzherez e kantvejoù kentañ).

- Santez Emerañs/ Emerance (gwerc’hez ha merzherez er pevare kantved) , Sant Cyr (hini ar skol mil vrudet, merzher er pevare kantved) ha Santez Julit /Julitte (skeudenn eus an XVIIIvet kantved ?), Sant Herri/Henri (impalaer e bro Alamagn, XIvet kantved).

- Sant Anton (manac’h er gouelec’h e bro Ejipt, pevarvet kantved, Sant Dominik (gwechall gozh, ha dre fazi, e oa ar skeudenn-mañ añv a Sant Roch dezhi). Abegou sevenadurel hag istorel zo evit lakaat añv Sant Dominik warni, kentoc’h, ar pezh zo bet graet e 1965.

- Sant Mikaël (arc’haël), Sant Mainbeuf (skeudenn eus ar XVIIvet pe an XVIIIvet kantved ? Eskop kêr Angers er VIIvet pedet evit mirout ar chatal, kantved nemet e vefe Sant Korneli / Corneille, pab ha merzher e trede kantved ?).

Ikonoù eus broioù ar Reter

Un dra ral ha dispar evit ur chapel pe un iliz e Breizh eo an ikonoù. Miret e-vezont a-dreñv d’ur werenn. Degaset int bet (hag int livet er XVIIIvet kantved) goude ur veaj en ur vro ar Reter (pehini ? n’ouian ket) gant an Ao. Texier de Beau-Soleil, anezhañ ur mezeg diouzh e vicher. Roet int bet e 1930 gant familh ar veajour. Deus pelec’h resis e teuont, marteze speurenn ar c’heur [= iconostase, hervez geriadur Favereau] un iliz ortodoks ? Ar pezh zo sur : brav int. Ha mat evit sell oute, dre sell ar Feiz. Renevezet int bet e 1992, dre sikour ar CAOA (Conservatoire des Antiquités et Objets d’Art).

Pemp a ikonoù zo. War-eeun e tiskouezont ar C’hrist hag an avielourien, tro-dro dezhañ. Pep anezhe a vez skrivet ur gerig e gresianeg warni. Pelloc’hig, brezhoneg ar frazennoù-se a zeu deus troidigezh gant Maodez Glanndour. Gwellout, e traoñ ar pennad (2), meur a zroidigezh e yezh ar vro.

Mazhev avielour

« Levr geneliezh… » (Mazhev 1,1)

Ganet e bro Galile, kredapl braz. Anavezet dindan an añv a Levi. Skrivet eo bet e Aviel en arameeg (3) - gwelout lec'hienn akadem.org (voir le site) - , tro-dro d’ar vloavezh 40. Gouel 21 a viz Gwengolo. Arouez : un Den pe c’hoaz un Aël

Mark avielour

« Derou kelou mat Jezuz Krist… » (Mark 1,1)

Ganet e Jeruzalem, kredapl vraz. Deuet da vezañ tost da Bêr. Gouzout a ouie gresianeg, siriaeg, latineg. Marvet e bro Ejipt, tro-dro d’ar vloavezh 67. Skrivet eo bet e Aviel e gresianeg. Gouel 25 a viz Ebrel. Arouez : ul Leon.

Ar C’hrist en e c’hloar

« Me eo sklerijenn ar bed : an hini a zeuio d‘am heul… » (Yann 8,12)

Ganet e bro Jude (Betleem, etre -4 ha -7 war a soñjer). Anavezet dindan an añv a Jezuz/Yeshouah, mab da Vari. Marvet e Jeruzalem (er bloavezh 33, derc'hent «Pessac’h» ar Juzevien) ha da heul « savet a varo da veo » (Pask ar Gristenien), evel ma lavarer e brezhoneg. E vuhez istorel a zo kontet deomp dre ar pevar Aviel. « Krist » a zo diwar ur ger gresianeg a dalv Mashiah (hebreeg)/Messie. Ouzh ar groaz, a-us d’e benn dezhañ, e oa staget ur skritell skrivet e teir yezh : hebreeg, latineg, gresianeg. Mat da c’houzout evit ar vrezhonegerien. Teir yezh : hini ar Feiz yuzev, hini ar melestradur, ar soudarded, ar c’henwerz , hag hini ar sevenadur, ar prederiañ.

Evit gouzout hiroc’h diwar-benn al liammoù etre ar Juzevien hag ar Gristenien, evit mont pelloc’h diwar-benn Pessac’h ha Pask, ha kompren muioc’h ar bed a-vremañ, ez eo talvoudus teurel ur sell ouzh un diell (diskleriadur Nostra Aetate, rann-bennad §4, sened VatikanII, 1964) aes da gaout dre internet ha pouezus-kenañ. Gwelet ivez AJCF Naoned (4), lec'hienn (voir le site)

Lukaz avielour

« Ha goude maz euz bet kalz o deus klasket… » (Lukaz 1,1)

Ganet e kêr Antioka/Antioche (bro Siri a-vremañ). Mezeg diouzh e vicher. Beajet en deus a-unan gant Sant Paol. Aozer eus Oberoù an Ebestel da heul e Aviel. Anavezet evel ur skrivagner dispar (e gresianeg). Gouel d’an 18vet a viz Here. Arouez : an Ejen.

Yann avielour

« Er penn kentañ edo ar Gomz… » (Yann 1,1)

Ganet e bro Galile, Mab da Zebede ha da Salome, breur da Jakez. Bet divroadet en enezenn Patmos (bro C’hres, tro-dro d’ar vloavezh 95), hag ivez bet o vevañ e kêr Efez/Ephese (bro Durki a-vremañ). Aozer an Diskuliadur, bet skrivet a-raok achumant e Aviel, hervez lod. Skrivet e gresianeg. Gouel : 27 a viz Kerzu. Arouez : an Erer.

Evit mont pelloc'hig

(1)
Kartenn gozh (diell BNF), embannet dre ziviz gouarnamant Breizh (XVIII kantved), (voir le site)

(2)
Aviel e yezh ar vro (evit pellgargañ pe moullañ pe eilañ-pegañ, digoust)

. Lec'hienn Al Liamm (voir le site) (brezhoneg gant Maodez Glanndour, 1982).

. Lec'hienn Eskopti Kemper-ha-Leon (voir le site) (brezoneg gant Ao.’n Eskob Visant Fave ha skipailh « Kenvreuriez ar brezoneg », 1982)

. Lec’hienn Koad21 (voir le site) (brezhoneg gant G Le Coat 1893, yezh nevesaet e 2004)

(3)
Arameeg. Evit gouzout hiroc'h diwar ar yezh-se (lec'hienn akadem.org) : (voir le site) Tudoù zo, deuet e Naoned nevez zo hag a oar an arameeg (ouzhpenn an arabeg).

(4)
Diwar-benn Pessac’h/Pask hag an daremprejoù a-vremañ etre Juzevien ha Kristenien. Lec’hienn AJCF Naoned (voir le site)

skrivet hag embannet en Amzer-Fask (Naoned)

mailbox imprimer
skeudennaouer en Henbont

Vos commentaires :

ANTI-SPAM : Combien font 5 multiplié par 7 ?
Note : Ce lieu est un lieu de débat. Les attaques personnelles ne sont pas autorisées. Le trolling est interdit. Les lois contre le racisme, le sexisme, et la diffamation doivent être respectées. Les pseudos sont tolérés mais ne sont pas encouragés. Par contre l'utilisation d'anonymiseurs pour modifier votre numéro ip entrainera la suspension de vos commentaires.